Historische Vereniging Voorburg

Honderd jaar geleden was huispersoneel nog heel gewoon

100 jaar geleden huispersoneel 1

 

Honderd jaar geleden was het in gegoede kringen heel gewoon om inwonend huispersoneel te hebben. Rond 1920 waren ruim tweehonderdduizend meisjes en vrouwen [1] werkzaam in de huishouding. Een groot deel van de vrouwelijke beroepsbevolking van Nederland werkte dus in andermans huishouding. In de toenmalige standenmaatschappij waren de rolpatronen voor vrouwen vrij standaard. Als vrouw van stand – al dan niet gehuwd – had je huispersoneel en hoefde je niet bezig te houden met zo iets ordinairs als het huis schoon te maken, laat staan zelf de was te doen. Was je als meisje daarentegen ‘voor een dubbeltje geboren ’ dan was na de lagere school de kost verdienen in een ‘dienstje’ het normale vooruitzicht.

In dorpen op het platteland was het vrij gebruikelijk dat een baantje als dienstbode via ouders of bekenden geregeld werd. In de steden daarentegen was het adverteren van een vacature meer gebruikelijk. Zo staat in ‘De Graafschap-bode’ van 28 juni 1921 een advertentie van ‘Mevr. SCHOTEL, Villa Sparwoude te Voorburg’ [2] waarin gevraagd wordt om ‘een flinke Dienstbode, zelfstandig kunnende werken’.

Een paar zaken vallen op in deze advertentie: 1) Mevrouw Schotel uit Voorburg adverteert in een krant die in de Gelderse Achterhoek gepubliceerd wordt, 2) Er wordt geen loonbedrag genoemd maar een paar vergelijkbare advertenties op dezelfde pagina van ‘De Graafschap-bode’ doen dat wel.

100 jaar gelden huispersoneel 2Naar hedendaagse maatstaven zijn dat twee alarmbellen voor iemand die op zoek is naar werk. Waarom adverteerde iemand uit Voorburg in de Achterhoek om een dienstbode te vinden? Waarom werd er niets gezegd over het geboden loon en andere voorwaarden? Betekende het dat de reputatie van het huishouden zodanig was dat het in de regio Den Haag gewoon niet lukte om iemand te vinden?

Een baantje als dienstbode betekende meestal hard werken voor een karig loon. Een jaarloon van ƒ 250 à ƒ 300 voor een 6-daagse werkweek met dagen van 10-uur of meer was vrij normaal. Vergeleken met ‘90 cent per uur’ voor een semi-geschoolde arbeider als een schildersknecht is dat jaarloon nogal schamel. Voor inwonend personeel waren kost en inwoning dan wel gratis, maar inclusief de kost en inwoning was het effectieve uurloon van een dienstbode pakweg twintig cent.

Voor de omgang tussen de vrouw des huizes en het huispersoneel bestonden uitgebreide handleidingen. Zo staan in de 12e druk (1957) van het boek ‘Hoe hoort het eigenlijk?’ van Amy Groskamp-ten Have nog uitgebreide aanwijzingen over taakverdeling tussen het eerste, het tweede en het derde meisje. Inclusief richtlijnen voor de verdeling van fooien die door diner- of logeergasten werden gegeven. Wat betreft secundaire arbeidsvoorwaarden en verdere informatie over de werkomstandigheden van inwonend huispersoneel is het boek ‘Leven op stand 1890 - 1940’ van Ileen Montijn een mooie bron [3]. Zo blijkt dat in gunstige gevallen de fooien bijna een verdubbeling van het loon konden bedragen. Montijn geeft ook gedetailleerde werklijsten die elke week uitgevoerd moesten worden. Ook verhult Montijn niet dat bij de secundaire arbeidsvoorwaarden het moeten doorstaan van de seksuele avances van de heer of zoon des huizes vrij algemeenwas. In het huidige ‘Me Too’ tijdperk lijkt dat misschien ondenkbaar, maar honderd jaar geleden was het helaas vrij gebruikelijk.

Of de advertentie van ‘Mevr. Schotel (...) te Voorburg’ in een Gelderse krant voor ‘een flinke Dienstbode zelfstandig kunnende werken’ ook een dergelijke situatie als achtergrond had zullen we wel nooit te weten komen.

 

[1] https://nl.wikipedia.org/wiki/Dienstbode

[2] In een advertentie in de Haagsche Courant van 4 Juli 1925 waarin de veiling van de ‘groote luxueuse Villa “Sparwoude” met Tuin’ wordt aangekondigd staat ook het adres: Achterweg No. 164. Tegenwoordig is dat Parkweg 162.

[3] https://www.dbnl.org/tekst/mont023leve01_01/mont023leve01_01_0009.php

[3] htps://www.dbnl.org/tekst/mont023leve01_01/mont023leve01_01_0009.php

Middeleeuws?

Vergeefse klantvriendelijkheid bij het OV

Honderd jaar geleden was autobezit nog een zeldzaamheid. Voor vervoer over langere afstanden was de gewone man of vrouw aangewezen op de benenwagen, de fiets of op het openbaar vervoer. Zo konden inwoners van Voorburg als ze naar Den Haag of naar Leiden moesten, gebruik maken van de stoomtram die in 1885 was gaan rijden. In 1924 werd de electrificatie van die tramlijn officieel in werking gesteld. Vrij kort daarna werd er al over die nieuwe tram gesproken als de ‘Blauwe Tram’ [1]

In de Haagsche Courant van 28 mei 1921 staat een aardig bericht over hoe klantgericht de dienstverlening bij het Openbaar Vervoer van honderd jaar geleden nog was. 

Vertraagde tram Haagsche Courant 28 mei 1921Een paar passagiers van de laatste tram van Noordwijk naar Leiden waren vertraagd. Ze wilden echter wel via Voorburg naar Den Haag doorreizen. Daarom was in Leiden aan de conducteur van de tram naar Den Haag opdracht gegeven op die personen te wachten. Tegenwoordig zou zo’n opdracht om op een paar vertraagde passagiers te wachten door de dienstregelaars van de HTM worden gegeven. Het is echter ook goed mogelijk dat honderd jaar geleden zo’n opdracht direct van de directeur kwam die door een kennis gevraagd was om als vriendendienst de aansluiting even te laten wachten. In de goede oude tijd hielp ‘ons kent ons’ nog veel meer dan tegenwoordig.

Hoe dan ook: in dit geval wachtte de tram Leiden-Den Haag tevergeefs. Na een uur gewacht te hebben ging de conducteur op onderzoek uit en wat bleek! De personen op wie gewacht werd hadden ‘met een andere gelegenheid hun reis [...] vervolgd en vergeten hadden het personeel van de tram Leiden-den Haag te waarschuwen.’ De mogelijkheid dat deze lieden zich in plaats van per trein naar Den Haag door te reizen, zich in het nachtleven van de Sociëteit Minerva of een andere vorm van nachtelijk vertier hadden gestort blijft helaas onbesproken in dit krantenbericht.

Ofschoon het tegenwoordig ook nog wel gebeurt dat een bus of tram even wacht op een vertraagde aansluiting, zal het tevergeefs een uur lang wachten niet gauw meer voorkomen.

 

[1] Bron: De canon van Leidschendam-Voorburg (Hfs. 14, Openbaar vervoer-van trekschuit tot tram; p.135 – 137)

Koningin Wilhelmina schenkt medailles

In de Haagsche Courant van 13 April 1921 stond het bijgevoegde bericht over het 25-jarig jubileum van de Voorburgse harmoniekapel ‘Forum Hadriani’[1]. Het bericht laat zien dat ‘Forum Hadriani’ heel succesvol was geweest bij het werven van steun voor de viering van het jubileum!

Koningin Wilhelmina was de meest prominente van de bijna dertig  personen, bedrijven of verenigingen die een of meer medailles hadden geschonken om uit te delen aan de winnaars van de diverse onderdelen van het muziekconcours. Uit het bericht blijkt overigens niet of er ook geldelijke steun of steun in natura was toegezegd door de goede gevers maar dat is wel waarschijnlijk. Met een twee-daags programma en tientallen deelnemende verenigingen moest er vast ook voor de inwendige mens gezorgd worden. Dat zal op zijn minst koffie, thee of ranja + een boterham met kaas (ipv ‘boterham met tevredenheid’) voor een paar honderd deelnemers betekend hebben. Om over logeergelegenheid maar te zwijgen. Al met al een behoorlijk groots evenement voor het jubilerende ‘Forum Hadriani’.

Wat valt verder op in het bericht? Een paar opvallende goede gevers zoals de ‘Vereeniging van Pluimvee en Konijnenhouders’ en de Voorburgse voetbalvereeniging T.O.N.E.G.I.D.O. (‘Tot Ons Nut En Genoegen Is Deze Opgericht’) . Even ‘Googlen’ laat zien dat de nu nog actieve Voorburgse kippen- en konijnenhouders zich niet meer genoopt voelen in zo’n verenigingsverband hun hobby uit te oefenen. Anders gezegd: er niets over zo’n clubje te vinden. Ook ‘T.O.N.E.G.I.D.O.’ is ter ziele gegaan. In 2010 is de vereniging formeel opgeheven [2] maar er bestaat nog wel een website die gerund wordt door oud-leden [3].

Gelukkig bestaat Muziekvereniging ‘Forum Hadriani’ nog steeds en is springlevend [4]. Op 1 mei a.s. is zelfs het 125-jarig jubileum van ‘Forum Hadriani’!

[1] Zie ook het ‘Nieuws van Gisteren’ voor januari

[2] https://nl.wikipedia.org/wiki/VSV_TONEGIDO">https://nl.wikipedia.org/wiki/VSV_TONEGIDO

[3] https://vsvtonegido.nl/">https://vsvtonegido.nl/

[4] https://www.forumhadriani.nl/">https://www.forumhadriani.nl/

 

April 1921 Kransen Hadriani 

Woningnood

Het ‘Nieuws van Gisteren‘ voor de maand Maart van het jaar 1921 laat zien dat er ‘weinig nieuws onder de zon is’.  Leden van de HVV beseffen natuurlijk dat  de geschiedenis zich nooit echt herhaalt, maar soms lijkt het er wel erg op! Dat kan je althans afleiden uit het ‘Extra-Weekblad’ van ‘Het Vaderland’ van honderd jaar geleden. Net zoals nu was de woningnood honderd jaar geleden nijpend en werd de overheid in de pers opgeroepen om tot actie over te gaan. Het kopje ‘De Nieuwe Woningwetten’ geeft aan dat de woningnood inderdaad ‘de volle aandacht van de regering’ had. Ook in Voorburg werd actie genomen.  Onder het kopje ‘Weer een Nieuwe Bouw-Coöperatie’ met als ondertitel ‘Een kloek plan aan de Laan van N.O.-Indië’  worden de plannen van ‘Coöperatie Bouwplan Voorburg’ beschreven. Belangstellenden worden nadrukkelijk aangemoedigd zich snel aan te melden omdat het dringen is geblazen!  De initiatiefnemer was de architect Jan Wils (tegenwoordig het bekendst als de ontwerper  van het Olympisch Stadion in Amsterdam). Ondanks de enthousiaste presentatie  van dit bouwplan voor de Laan van N.O.-Indië is er met Delpher geen enkel vervolg op dit initiatief te vinden. Het lijkt er dus erg op dat dit bouwplan  een stille dood is gestorven. Voor een ieder die Anno 2021 wel eens de ronkende reclamefolders voor een nieuw bouwproject bekijkt inderdaad dus ‘weinig nieuws onder de zon’.

Het vaderland maart 2021

Voorburg geeft steun voor ‘Weensche kinderen’

weense kinderen

In 1921 was de 1e Wereldoorlog weliswaar al ruim twee jaar achter de rug maar dat betekende niet dat de ellende in Europa echt voorbij was. Dat begin jaren twintig het leven in Duitsland geen pretje was beseffen veel Nederlanders wel. Maar dat er ook in Oostenrijk en Hongarije een semi-hongersnood heerste is minder bekend.

Vooral de minder draagkrachtigen in de grote steden werden hierdoor getroffen. Anders gezegd: vooral arbeiders en hun kinderen hadden het zwaar! Om die nood enigszins te lenigen werden er in Nederland steunprogramma’s opgezet. Dat hield ondermeer in dat er grote aantallen kinderen naar Nederland werden gehaald om aan te sterken. In totaal zijn er in dat kader zo’n  150 000 ‘Weensche kinderen’ [1].

voor kortere of langere tijd in Nederland geweest. Sommige van die kinderen zijn zelfs hun hele verdere leven in Nederland gebleven [2].

Behalve dat er gastgezinnen moesten worden geregeld kostte dit hulpprogramma natuurlijk ook geld, veel geld! Het bericht uit Het Vaderland van 8 februari 1921 laat zien dat ook Voorburgers ruimhartig bijdroegen aan het goede doel. In termen van vandaag vertegenwoordigt de opbrengst van ƒ. 587,80 een paar duizend Euro. Best een mooie opbrengst voor een amateur toneel- en muziekvereniging!

[1] https://vijfeeuwenmigratie.nl/term/Pleegkinderen%20uit%20Oostenrijk#5009-inhetkort

[2] https://hetverhaalachter.nl/index.php/2013/02/1920-noodlijdend-oostenrijk/ 

 

Vijfde lustrum Harmoniekapel “Forum Hadriani”

Bij het snuffelen in ‘Delpher’ naar Voorburgse wetenswaardigheden in de maand januari van het jaar 1921 vallen een paar zaken op. Zo had de Voorburgse notaris Beguin het druk met het veilen van een aantal huizen aan  o.a. de Heerenstraat. Of die veiling een gedwongen verkoop betrof blijkt niet duidelijk uit de advertenties, maar dat Beguin er zelf aardig aan verdiend zal hebben lijkt wel zeker. Verder valt op dat er ook in Voorburg gevallen van de mysterieuze ‘hikziekte’ waren [1]. Na de Spaanse Griep pandemie van rond 1918 / 1919 heerste er begin Twintiger Jaren een hikepidemie in Europa. De oorzaak van de hikziekte die ook doden tot gevolg had, is echter nooit eenduidig vastgesteld.

Dit soort berichten zijn natuurlijk niet specifiek voor Voorburg.  Huizenveilingen en besmettelijke ziektes kwamen net zo goed in andere plaatsen voor. 

Forum hadriani 5e lustrum

Een echt Voorburgs nieuwtje was echter de aankondiging van de viering van het 25-jarig bestaan van de Harmoniekapel ‘Forum Hadriani’. Muziekvereniging ‘Forum Hadriani’ werd op 1 mei 1896 opgericht [2], en zal dus op 1 mei 2021 de respectabele leeftijd van 125 jaar bereiken! Een goede aanleiding voor ons als Historische Vereniging Voorburg om ‘Forum Hadriani’ van harte met dat 25e lustrum te feliciteren!  Wellicht dat de geschiedenis van deze illustere muziekvereniging nog een keer uit de doeken gedaan kan worden in een toekomstig nummer van  ‘Historisch Voorburg’.

 

[1] https://geschiedenismagazine.nl/eeuwige-raadsels-de-dodelijke-hikziekte

[2] https://www.forumhadriani.nl/

Kindertoeslag

 

De laatste maanden zijn er in de media veel kritische berichten over de wijze waarop de overheid is opgetreden bij vermoedens van onjuist toegekende Kinderopvangtoeslag [1]. Schrijnende verhalen over hoe te goeder trouw handelende burgers als fraudeurs werden behandeld worden daarbij breed uitgemeten. De meeste van die verhalen zijn vast grotendeels of zelfs voor 100%  waar, maar dat doet niet af aan het feit dat de Nederlandse welvaartsstaat over het geheel genomen heel behoorlijk functioneert. Het is daarbij goed te beseffen dat de welvaartsstaat zoals wij die kennen van vrij recente datum is. Zo werd de AOW in 1956 ingevoerd [2] en de Algemene Bijstandswet dateert van 1963. Met die Bijstandswet nam de Rijksoverheid de armenzorg over van de kerken en particuliere instellingen [3].  Voorzichtige eerste schreden op weg naar de welvaartsstaat werden echter rond een eeuw geleden gezet met de invoering van de kinderbijslag. In 1912 kregen werknemers in overheidsdienst voor het eerst kinderbijslag bovenop het reguliere loon [4]. Deze financiële maatregel hield dus rekening met het aantal kinderen dat verzorgd moest worden door een ambtenaar die kostwinner was. Na de Eerste Wereldoorlog waarin de kosten van levensonderhoud enorm waren gestegen, werd deze regeling verder uitgebreid voor rijksambtenaren met grote gezinnen. In de stemming hierover in de Tweede Kamer stemden de confessionele partijen allemaal voor, terwijl de liberalen en sociaal-democraten verdeeld waren over deze ‘fokpremie’.

Kindertoeslag 1920

Uit het bericht van 21 december 1920 blijkt dat B&W van Voorburg aan het gemeentepersoneel dezelfde kindertoeslag op het salaris wilde toekennen als de Rijksambtenaren reeds ontvingen. Zo vlak voor de Kerstdagen een mooi bericht voor de Voorburgse gemeenteambternaren van destijds!

 

[1] https://www.tweedekamer.nl/kamerleden_en_commissies/commissies/pok

[2] https://nl.wikipedia.org/wiki/Algemene_Ouderdomswet

[3] https://nl.wikipedia.org/wiki/Wet_werk_en_bijstand

[4] R. van Daalen: De invoering van kinderbijslag in Nederland. AST (2002) [29] 3; p. 285-312

 

‘Uitvoering Scheurwet’ : naweeën van een bijna hongersnood

In tijden dat meer dan de helft van de volwassen Nederlanders overgewicht heeft, is het lastig voor te stellen dat in de vorige eeuw de voedselvoorziening twee keer ernstig in de problemen is geweest. Oudere HVV-leden hebben wellicht zelf nog persoonlijke herinneringen aan de Hongerwinter van ’44-’45. In dat laatste oorlogsjaar heerste er een echte hongersnood in West Nederland. Maar ook aan het eind van de Eerste Wereldoorlog was het ‘kantje boord’ voor de voedselvoorziening van de toen rond de zes miljoen inwoners van Nederland.

Schadevergoeding ivm Scheurwet 1918 002

Ofschoon Nederland niet militair betrokken was bij de oorlog, had deze wel een enorm effect op de economie. De handelsstromen over zee werden door de Britse zeeblokkades ernstig belemmerd. Dit werd in 1917 nog verergerd door de onbeperkte onderzeebootoorlog van de  Duitsers. Hierdoor kwam ook de voedselvoorziening ernstig in het gedrang. In 1916 werd daarom de ‘Distributiewet’ ingevoerd waarbij o.a. verplichte levering van landbouw-produkten kon worden opgelegd. In 1917 verslechterde de situatie nog verder. Het kwam zelfs tot een aardappeloproer in Amsterdam waarbij ook doden vielen. Om althans aan de basis voedselbehoefte te kunnen voldoen werd zelfs een deel van de rundveestapel geslacht om daarmee weidegrond vrij te maken voor het verbouwen van o.a. graan en aardappels. Deze maatregel werd gecomplementeerd door de ‘Scheurwet 1918’ die het mogelijk maakte om grasland verplicht in landbouwgrond om te zetten.

Het bericht ‘Uitvoering Scheurwet’ betreft een schadevergoeding voor degenen wier grasland op grond van die ‘Scheurwet 1918’ inderdaad in landbouwgrond was omgezet. Hoeveel veeboeren in Voorburg door deze maatregel getroffen werd is niet op te maken uit het bericht. Wel dat ze - net als alle andere getroffenen - twee jaar later een schadevergoeding konden aanvragen.

Twee jaar wachttijd voor je zelfs maar een aanvraag kan indienen voor schadevergoeding is voor een ondernemer best erg lang. Die wachttijd zal vast wel tot enkele faillissementen hebben geleid.  Maar goed dat in de huidige Covid-crisis de overheid veel sneller is met het verlenen van staatssteun.

 

[1https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/overgewicht/cijfers-context/huidige-situatie#node-overgewicht-volwassenen">

[2http://ronaldrovers.nl/100-jaar-na-kolenplundering-en-aardappelopstanden/">http://ronaldrovers.nl/100-jaar-na-kolenplundering-en-aardappelopstanden/

[4https://www.parlement.com/id/vg09lljev8xk/f_e_folkert_posthuma">https://www.parlement.com/id/vg09lljev8xk/f_e_folkert_posthuma